Hoe-vragen zijn vaak een afleidingsmanoeuvre. Ze suggereren een focus op actie, maar missen de kern van wat er werkelijk speelt. Het risico? Je verzandt met je coachee in eindeloze oplossingen voor niet-bestaande problemen.

De illusie van een hoe-vraag

Hoe -vragen voelen als een reddingsboei in een storm. Ze beloven een concreet stappenplan, een oplossing waarmee alles beter wordt. Alle hoe-met-werkwoord-vragen (‘hoe doe …’-, ‘hoe maak …’-, ‘hoe zorg ik ervoor …’-vragen) gaan ervan uit dat alle woorden na de ‘hoe’ ten eerste wenselijk zijn en ten tweede mogelijk. Daarom verwijs je mij bij de vraag: ‘Hoe word ik een duif?’ onmiddellijk naar een psychiater, omdat je weet dat de woorden achter ‘hoe’ niet mogelijk zijn. Wees eerlijk: hoe vaak stelt je coachee een hoe-vraag die uit een diep verlangen, maar niet uit de realiteit voortkomt? Ga er dan vooral niet in mee!

Er zijn twee soorten hoe-vragen die je écht moet zien te vermijden:

1. De luie hoe-vraag: Hier ligt het antwoord al voor de hand. De vraag is eigenlijk overbodig. Bijvoorbeeld: Hoe spreek ik mijn collega aan op zijn gedrag? De coachee weet best hoe dat moet, kan je dat ook prima vertellen als je ernaar vraagt. Er is dus geen moeite gestoken in een betere vraag. De vraag die wellicht klinkt als: Waarom durf ik mijn collega niet aan te spreken? of Wanneer is mijn grens bereikt?
2. De bange hoe-vraag: Deze ontwijkt de echte pijn. De vraag: Hoe zorg ik ervoor dat mijn dochter vriendinnen krijgt? lijkt praktisch, maar maskeert de vraag: Kán ik ervoor zorgen dat mijn dochter vriendinnen krijgt? of zelfs Waarom maak ik mijn dochter verantwoordelijk voor mijn geluk?

De echte vraag blootleggen

De sleutel tot een levensveranderend gesprek ligt niet in meedenken over de eerste de beste luie of bange hoe-vraag waar je coachee mee aankomt, maar in samen onderzoeken welk probleem er achter ligt. Een voorbeeld:
Coachee:            Hoe voorkom ik dat mijn relatie verder verslechtert?
Coach:                Kún jij voorkomen dat je relatie verslechtert?
Coachee:            Ja, zeg, daar blijf jij vanaf! Als ik dat niet geloof, heb ik niets meer om voor te gaan.

Ik word hier gelijk helemaal emotioneel van.

Coach:                Wat was de gedachte die jou gelijk emotioneerde?
Coachee:             Dat ik niks beteken zonder relatie.
Coach:                Wat is dan de spannendste vraag die je jezelf kunt stellen?
Coachee:            Wat stel ik in godsnaam voor als ik geen relatie heb?

Coach:                Laten we het daar eens over hebben.

Zie je wat hier gebeurt? De aanvankelijke hoe-vraag leidt naar een wezenlijke vraag over identiteit en zelfbeeld. Handig om die eerst eens te bekijken voordat we alles op alles zetten om de relatie te redden.

Spannende vragen brengen echte groei

Juist de vragen die ongemak oproepen, bieden de meeste groei. Ze dwingen de coachee om fundamentele aannames te onderzoeken. Misschien denk je: Maar is dit niet te confronterend?Nee. Blijf uit de drama-driehoek: je coachee kan best enige spannende vragen aan. Het werkt juist bevrijdend! Hiermee krijgt je coachee de kans om de identiteit die zij zichzelf heeft opgelegd – bijvoorbeeld als eeuwige partner – te herzien.

Oefening: stel je spannende vraag

Wil je dit zelf eens ervaren? Begin met een vraag over een uitdaging in je leven of werk. Noteer hem. Vraag jezelf daarna af:

• Welke aannames zitten in mijn vraag verborgen?
• Wat vermijd ik door deze vraag te stellen?
• Hoe klinkt de aangescherpte vraag, als ik precies dat wat ik wil vermijden, erin opneem?

De spannendste vraag is zelden een hoe-vraag. Het is een vraag die blootlegt wat je liever niet wilt zien – en precies daar ligt groei.

Geef je coachee moed

Durf de veilige hoe-vragen ter discussie te stellen en ga samen op zoek naar de échte vraag. Als je dat doet, geef je je coachee geen simpele stappenplannen mee. Je geeft hem iets veel waardevollers: de moed om zichzelf te onderzoeken. En dát is wat een goed gesprek transformeert in een levensveranderend gesprek.

Dit blog is het derde uit een serie van vijf blogs voor Boom Coaching.

Het bericht Een écht goed coachgesprek? Vermijd de hoe-vraag! verscheen eerst op Denkplaats.

Er zijn van die momenten. Weer is je collega de afspraak niet nagekomen. Weer die toon in dat overleg. Je tolerantieniveau daalt, je voelt het al aan je stijgende hartslag en… daar is-ie dan, die confrontatiedrang. “Nu moet ik er toch echt iets van zeggen!,” denk je, al vrezend voor een conflict. Maar wat als confrontatie juist iets kan zijn waar je collega—en jijzelf—beter en wijzer van worden? Confronteren, niet als gevecht, maar als ontmoeting. Als opening tot groei, zonder vijandigheid, zonder de hakken in het zand. Softe onzin? Onmogelijk? Nee hoor!

Confronteren: het is gewoon teruggeven wat je krijgt

Bij confronteren denken we vaak aan “de ander eens flink de waarheid vertellen.” Maar stel je nu eens voor dat confronteren helemaal niet gaat over je eigen mening ventileren. In plaats daarvan gaat het om teruggeven wat je observeert—zonder oordeel, zonder bijbedoelingen. Je laat zien wat er op tafel ligt. Niets meer en niets minder. Klinkt simpel? Dat is het niet per se, want als mens zijn we geneigd onze eigen bril op te zetten.

Het vergt oefening om “gewoon” te blijven bij wat je hoort, zonder je eigen oordeel. Pas dan wordt confrontatie een zuivere spiegel voor de ander. Die ziet zijn eigen woorden en gedrag terug—en kan daar zelf mee aan de slag. En dat is waarheidsliefde: eerlijkheid, zonder de noodzaak om in de wenselijkheid van het moment mee te gaan.

Wat confronteren wél en níet is

Confronteren is niet het creëren van ongemak om je zin te krijgen of het dumpen van je eigen frustratie. Het is geen preek over jouw waarheid. Hoe verleidelijk dat ook kan zijn.

Confronteren is: aansluiten bij de ander om een dialoog op gang te brengen.
Confronteren is: praten in het hier en nu, de oude koeien in de sloot laten.
Confronteren is: zuiver teruggeven wat de ander zegt en doet, met zo min mogelijk interpretatie.
Confronteren is: beseffen dat de ander wijsheid in zich heeft, ook al zie jij die even niet.
Confronteren is: niet willen winnen, maar uitnodigen tot gezamenlijk onderzoek.

Maak van confronteren een leermeester, geen grensbewaker

Als leidinggevende is confronteren vaak de snelste weg naar duidelijkheid wanneer iemand over je grenzen heen dreigt te gaan. Maar stel je eens voor dat confronteren niet alleen ingezet wordt als er “iets fout gaat.” Wat als we confrontaties ook gebruiken om elkaar scherp te houden? Het werkt verhelderend om in een positief lopend overleg, project of relatie elkaar te spiegelen en te blijven onderzoeken.

Maak er een gewoonte van om op verschillende momenten in een overleg eens te zeggen: “Hoe labelen we ons gesprek nu?”/ “Wat zijn we nu aan het doen?” / “Hoe zou iemand anders onze interactie nu noemen?”. Wees zo eerlijk mogelijk. Zoek naar precies de juiste woorden. En je zult zien dat het steeds leuker wordt om jullie zelf een spiegel voor te houden. Juist op momenten dat het (nog) goed gaat, leer je nieuwsgierig te zijn. Hard nodig wanneer een overleg even wat minder loopt.

Hoe confronteer je zonder conflict?

Confronteren is een spiegel zijn. Niets meer, niets minder. Dus hoe minder jij oreert, hoe sterker je de ander kunt uitnodigen naar zichzelf te kijken. Maar hoe dan?

1. Herhaal gewoon wat de ander zegt.

• Collega: “Alle collega’s denken maar dat het vanzelf goed gaat.”
• Jij: “Alle?”

2. Blijf bij je vraag als je geen antwoord krijgt.

• Jij: “Waarom heb je het niet meer naar je zin in dit team?”
• Collega: “Ja, we hadden eerder moeten ingrijpen, denk ik.”
• Jij: “Oké. Maar de vraag was: waarom heb je het niet meer naar je zin in dit team?”

3. Nodig de ander uit tot helderheid door de juiste woorden te vinden

• Jij: “Je haalt voor de vierde keer deze maand de deadline niet, terwijl je wel beloofde dat het zou lukken. Klopt dat?” (zorg dat je hier alleen feiten benoemt!)
• Collega: “Ja.”
• Jij: “Hoe noem jij iemand die niet doet wat hij belooft?”
• Collega: “Onbetrouwbaar.”
• Jij: “Fantastisch dat je zo helder bent! Zullen we samen kijken wat jou helpt om betrouwbaarder te zijn?” (beloon de helderheid, blijf niet hangen in hoe erg het is dat je collega onbetrouwbaar is geweest, dan is hij de volgende keer een stuk minder bereid tot openlijke zelfreflectie)

Confronteren als cadeau

Confronteren kan een cadeau zijn. Een cadeau van respect voor de ander, voor jullie relatie en voor de situatie. Als je erin slaagt je oordeel opzij te zetten en de ander uitnodigt om de spiegel onder ogen te zien, kan confronteren een prachtige basis zijn voor gezamenlijke groei. Dit is niet “wenselijkheidsiefde”—pleasen omdat dat makkelijker voelt. Nee, het is waarheidsliefde, het vermogen om de werkelijkheid te omarmen omdat dat jullie verder helpt.

Confronteren kan, zonder conflict

Probeer het eens. Ga het gesprek aan zonder strijdbijl, maar met nieuwsgierigheid. Durf de ander te spiegelen zonder je eigen mening op te dringen. Dit is confronteren in zijn puurste vorm: een ontmoeting in helderheid en gelijkwaardigheid.

Dit artikel is het tweede van een serie van vijf blogs voor Boom Management.

Het bericht Confronteren zonder conflict – voor leiders verscheen eerst op Denkplaats.

Er zijn van die momenten. Je cliënt vertelt opnieuw over die knagende situatie op werk, over de keer op keer mislukte pogingen om verandering in gang te zetten. En je voelt het. Dit is een moment voor confrontatie. Maar tegelijk is daar die aarzeling. “Moet ik hier echt iets van zeggen?” “Wat als ik hem of haar pijn doe?” Je wilt je cliënt niet kwetsen of afschrikken. Maar je weet ook: zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Hoe kun je confronteren, zonder dat de ander zijn hakken in het zand gaat zetten?

Confronteren: het is gewoon teruggeven wat je krijgt

Bij confronteren denken we vaak aan “de ander eens flink de waarheid vertellen.” Maar stel je nu eens voor dat confronteren helemaal niet gaat over je eigen mening ventileren. In plaats daarvan gaat het om teruggeven wat je observeert—zonder oordeel, zonder bijbedoelingen. Je laat zien wat er op tafel ligt. Niets meer en niets minder. Klinkt simpel? Dat is het niet per se, want als mens zijn we geneigd onze eigen bril op te zetten. Zelfs als goed getrainde coaches.

Het vergt oefening om “gewoon” te blijven bij wat je hoort, zonder je eigen oordeel. Pas dan wordt confrontatie een zuivere spiegel voor de ander. Die ziet zijn eigen woorden en gedrag terug—en kan daar zelf mee aan de slag. En dat is waarheidsliefde: eerlijkheid, zonder de noodzaak om in de wenselijkheid van het moment mee te gaan.

Wat confronteren wél en níet is

Confronteren is niet bedoeld om ongemak te creëren of frustraties te ventileren. Het is ook geen manier om je cliënt van jouw waarheid te overtuigen. Hoe verleidelijk dat soms ook is.

Confronteren is: aansluiten bij de ander om een dialoog op gang te brengen.
Confronteren is: praten in het hier en nu.
Confronteren is: zuiver teruggeven wat de ander zegt en doet, met zo min mogelijk interpretatie.
Confronteren is: beseffen dat de cliënt wijsheid in zich heeft, ook al is die soms verborgen.
Confronteren is: niet willen winnen, maar uitnodigen tot gezamenlijk onderzoek.

Maak van confronteren een favoriete leermeester

Als coach gebruik je confronteren vaak om je cliënt dichter bij zichzelf te brengen, juist op momenten dat ze dreigen vast te lopen in oude patronen of belemmerende overtuigingen. Maar stel je eens voor dat confronteren niet alleen ingezet wordt als het moeilijk gaat? Wat als confrontatie ook kan dienen om een lopend proces te verdiepen, om een positieve dynamiek verder te versterken? Door een spiegel te zijn, stimuleer je ontwikkeling en helderheid. Zo wordt confronteren een manier om scherp te blijven en echt inzicht te bieden.

Hoe doe je dat dan?

Confronteren is een spiegel zijn. Niets meer, niets minder. Dus hoe minder jij oreert, hoe sterker je de ander kunt uitnodigen naar zichzelf te kijken. Maar hoe dan?

1. Herhaal gewoon wat de ander zegt.

• Cliënt: “Ik weet ook niet waarom het elke keer misgaat, maar goed, iedereen heeft het altijd druk.”
• Jij: “Iedereen?”

2. Blijf bij je vraag als je geen antwoord krijgt.

• Jij: “Waarom lukt het niet om die eerste stap te zetten?”
• Cliënt: “Ja, nou ja, dat kan ik allemaal wel uit gaan leggen, maar het ligt gewoon aan de situatie.”
• Jij: “Oké. Maar de vraag was: waarom lukt het niet om die eerste stap te zetten?”

3. Nodig de ander uit tot helderheid door de juiste woorden te vinden

• Jij: “Dit is de derde keer dat je vertelt dat je voor jezelf een deadline had gesteld, maar deze niet haalde. Klopt dat?” (zorg dat je hier alleen feiten benoemt!)
• Cliënt: “Ja.”
• Jij: “Hoe noem je iemand die niet doet wat hij belooft aan zichzelf?”
• Cliënt: “Onbetrouwbaar.”
• Jij: “ Prachtig dat je dit zo helder ziet. Zullen we samen kijken wat jou zou kunnen helpen om dit te veranderen? Of niet? Wat wil je met dit inzicht?”

Confronteren als cadeau

Confronteren kan een cadeau zijn. Door zonder oordeel een spiegel voor te houden, bied je de cliënt de kans zichzelf in alle eerlijkheid te zien. En dat opent de deur naar echte, duurzame verandering. Dit is niet “wenselijkheidsiefde”—pleasen omdat dat makkelijker voelt. Nee, het is waarheidsliefde, het vermogen om de werkelijkheid te omarmen omdat dat de ander verder helpt.

Vrij het gesprek in

Probeer het eens, een gesprek zonder agenda, maar met nieuwsgierigheid en ruimte. Zonder dat je het jezelf oplegt die ander te ‘redden’ of ‘sparen’ of zelfs te ‘helpen’. Ga er vrij inzitten. Durf de ander te spiegelen zonder jouw eigen ideeën erdoorheen te laten klinken. Dat is confronteren in zijn zuiverste vorm: een ontmoeting in helderheid en gelijkwaardigheid.

Dit artikel is het tweede van een serie van vijf blogs voor Boom Coaching.

Het bericht Confronteren zonder conflict – voor coaches verscheen eerst op Denkplaats.

Ga voor ‘leren’ en niet voor ‘weten’

Oké, als leider ben je geen wetenschapper. En dat hoeft ook niet. Maar je kunt veel van wetenschappers leren als het gaat over hun denkwijze. Uit onderzoek blijkt dat startups die getraind zijn in de wetenschappelijke houding “Ik zou het fout kunnen hebben. Laten we dat eens onderzoeken!” hun omzet sneller zagen stijgen en meer klanten aantrokken dan teams die vasthielden aan oude overtuigingen en eerder geleerde theorieën². Deze succesvolle ondernemers durfden hun kennis te bevragen en plaatsten ‘leren’ boven ‘weten’.

Heb de moed het vanzelfsprekende te bevragen

In jouw organisatie leven – soms al decennia lang – aannames die nooit ter discussie staan. “We moeten meer communiceren om de problemen hier op te lossen.” Is dat zo? Door niet mee te gaan in deze aannames, daag je je team uit om hun eigen gedachten dieper te onderzoeken en denkpatronen te doorbreken. Als effectieve manager wil je dus ontregelende vragen stellen, wil je de SEV van je medewerkers aanscherpen. Zo blijven jullie, net als de wetenschappelijk denkende startups, lenig in denken en doen. Er komen oplossingsmogelijkheden in zicht die eerder letterlijk ondenkbaar waren.

Een organisatieprobleem is niet, maar ontstaat door de manier waarop we naar de werkelijkheid kijken. Als je dit door je door laat dringen, besef je hoeveel effectiever het is om aan jullie eigen denken te werken dan proberen je collega’s, de concurrentie of de politieke koers onder controle te houden.

“Het is logisch dat we de concurrent moeten volgen.” O ja, is dat zo?

Stel, je collega zegt tegen je: “We moeten zo snel mogelijk meer verschillende producten op de website plaatsen, anders verliezen we geld. Dat doet onze concurrent namelijk ook.” Je zou je onmiddellijk kunnen identificeren met zijn verlangen en zeggen: “Goed idee! Dat gaan we regelen.” Je kunt ook zeggen: “Waarom verliezen we geld als er minder keuze is dan bij de concurrent?” Dat was mijn reactie. Nadat deze directeur verkoop in eerste instantie grote ogen opzette die leken te roepen: “Ariane, ik heb toch zeker wel verstand van strategie?”, bleek deze eerste vraag van mij een ingang tot een scherp onderzoek van zijn SEV: en die bleek behoorlijk shitterig. Hij kon aan het einde van ons gesprek zijn eigen initiële uitspraak niet meer als volledig waar beschouwen. Wel werd duidelijk dat het klakkeloos kopiëren van de concurrent in het DNA van de organisatie zat.

Verwondering als superkracht

Iedereen heeft SEV’s: over collega’s, over het koopgedrag van klanten of over hoe zogenaamde ‘blauwe’ mensen in een team van nature minder sociaal zijn dan hun ‘groene’ collega’s. SEV’s zijn gebaseerd op een beperkte hoeveelheid echte gegevens en een grote hoeveelheid gefantaseerde gegevens, die zijn samengevoegd tot een emotioneel bevredigende versie van de werkelijkheid, aldus psycholoog en leiderschapsonderzoeker Brené Brown. Niet erg betrouwbaar dus. Maar wat kun je dan doen om die SEV van jou en je medewerkers te ontmantelen? Het begint bij verwonderen.

De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer heeft twee tips die je SEV van je gedachten omzetten in daadwerkelijk helder denken. Ten eerste: heb de moed om alles te bevragen. En ten tweede: kom het vanzelfsprekende op het spoor en kijk hoe je dit kunt problematiseren. Alleen dan ontstaan er nieuwe gedachten, alleen dan ontstaat er een opening tot verandering.

Van weten naar leren

Als je op deze manier je team begeleidt, zul je merken dat collega’s je andere vragen gaan stellen. Van: “Help me met dit probleem.” naar “Stel me een paar goede vragen, ik moet uitgedaagd worden.” Een fantastische beweging! Zo werk je in ieder contact met je team aan autonoom en helder denken: het vermogen dat de ander zijn eigen beste adviseur wordt. Dat is precies waar het om gaat, omdat je zo maximaal het potentieel van iedereen benut.

Praktische tips om de ander zijn eigen beste adviseur te laten worden

Wil je direct aan de slag? Start met de volgende:

1. Ga niet mee in het eerste verhaal

Stel vragen als “Waar komt deze aanname vandaan?”, “Hoe zou dit niet waar kunnen zijn?” en “Waar ga jij logischerwijs vanuit als je dit zegt?” Laat je gesprekspartner het verhaal achter zijn overtuigingen blootleggen, zodat er ruimte ontstaat voor kritische reflectie.

2. Sla het denken niet dood met jouw antwoorden

Vervang jouw antwoorden op vraagstukken, door vragen die je team uitdagen om hun eigen denkprocessen te stimuleren. Weersta je advies-reflex, die jouw senioriteit of vakmanschap bevestigt. Maar help je team verder te denken dan jouw eigen SEV.

3. Beloon niet-weten

Laat je team ervaren dat niet-weten een sterke basis is. Beloon geweldige vragen en momenten van “Dat weet ik niet, laten we het eens onderzoeken.” of “Zou het kunnen dat we het bij het verkeerde eind hebben?” als moedig gedrag. De grote verschuiving die je hier stimuleert, is van ‘gelijk willen hebben’ naar ‘het goede willen doen’.

Ontregelen als superkracht

De kunst van het managen ligt in de moed om niet te begrijpen en van daaruit scherpe vragen te stellen. Alleen zo breng je je medewerkers in de positie waarin ze hun eigen beste adviseur worden.

¹Lamott, A. (1995). Bird by bird: Some instructions on writing and life. Anchor Books.
²Camuffo A. et al., ‘A Scientific Approach to Entrepreneurial Decison Making: Evidence from a Randomized Control Trial,’ Management Science 66 (2020)

Dit blog is de eerste uit een serie van vijf blogs voor Boom Management.

Het bericht De beste managers zijn ontregelaars in plaats van oplossingenbieders verscheen eerst op Denkplaats.

Gedragsverandering begint bij ‘unfreezing’: het loslaten van oude ideeën. Je kunt daar de ander alleen mee helpen als je hem actief probeert niet te begrijpen. Laat het idee los dat je het verhaal van je cliënt perfect moet snappen. De kracht van een levensveranderend coachgesprek zit hem niet in volgen van de coachee, maar in het ontregelen van zijn gedachten.

Heb de moed het vanzelfsprekende te bevragen

Aanleiding voor een gesprek is altijd een of ander probleem van je coachee. Te veel nachten met slechte slaap en te veel dagen met verstoorde verhoudingen of andere kwesties die de ander niet lekker zitten. Logischerwijs wil iemand daarvan af. Dat lukt over het algemeen niet door te proberen de wereld om hem heen te veranderen. Maar doordat hij in staat is anders met deze wereld om te gaan. En wat heb je daarvoor nodig? Nieuw denken!

De meeste mensen leven met een hoofd vol aannames die nooit ter discussie staan. Als jij daarin meegaat, bevestig je onbedoeld de veronderstellingen van de ander, en kom je tot oplossingen gebaseerd op shitterige eerste versies van gedachten. Bij effectieve coaching stel je liefdevol ontregelende vragen over dat wat voor je coachee logisch en wenselijk is. Door dit niet-begrijpen bewust in te zetten, daag je de ander uit om zijn eigen gedachten dieper te onderzoeken en bestaande patronen te doorbreken. Zo verschaft de coachee zichzelf oplossingsmogelijkheden die hij vóór het gesprek niet bedenken kon. Of hij kan zichzelf op een nieuwe wijze verzoenen met de situatie, omdat hij heeft ontdekt dat hij er op een andere manier naar kan kijken.

“Het is logisch dat ik stress heb.” O ja, is dat zo?

Stel, een coachee met een eigen bedrijf zegt tegen je: “Het is natuurlijk logisch dat ik stress heb, nu onze grootste opdrachtgever wegvalt komend jaar.” Je zou je onmiddellijk kunnen identificeren met zijn stress en zeggen: “Wat rot, ik snap dat je daar wakker van ligt.” Je kunt ook zeggen: “Waarom is het logisch om daar stress van te krijgen?” Dat was mijn reactie. Nadat mijn coachee in eerste instantie grote ogen opzette die leken te roepen: “Ariane, snap je nou werkelijk niks?”, bleek deze eerste vraag van mij een ingang tot een scherpe reflectie over hoe hij zijn autonomie volledig kwijt was geraakt in zijn bedrijf. Het ging hem niet om de verloren klant, bleek. Het ging om de macht die hij weggegeven had. Die realisatie heeft hem ertoe bewogen zijn bedrijfsmodel totaal anders in te richten.

Verwondering als superkracht

De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer vroeg zich af: wat betekent het om écht te denken? Hij gaf twee adviezen. Ten eerste: heb de moed om alles te bevragen. En ten tweede: kom het vanzelfsprekende op het spoor en kijk hoe je dit kunt problematiseren. Alleen dan ontstaan er nieuwe gedachten, alleen dan ontstaat er een opening tot verandering.

Echte, patroondoorbrekende gesprekken verdwijnen als sneeuw voor de zon als je de ander vooral probeert te ondersteunen in zijn verhaal. De ander voelt zich misschien gehoord, maar is niet geholpen. Door de ander bewust niet te begrijpen, help je je coachee vanuit een nieuw perspectief naar zichzelf te kijken. Help je hem te denken wat hij eerst nog niet kon denken. Te voelen wat hij eerst nog niet kon voelen. Te doen wat hij eerst nog niet kon doen.

Het probleem van je coachee is een dankbare bijzaak

Als je op deze manier je coachees begeleidt, zul je merken dat ze je andere vragen gaan stellen. Van: “Help me met dit probleem.” naar “Leer me hoe ik mezelf kan bevragen.” Een fantastische beweging! In de gesprekken met je coachee werk je niet meer zozeer aan het verdwijnen van de stress, of de frustratie die de ander bij zich draagt, maar aan autonoom denken: het vermogen dat de ander zijn eigen beste adviseur wordt. Dat is precies waar het om gaat. Het vertrouwen van de ander dat hij zichzelf kan dragen. En daarmee sterker staat in een wereld vol complexe vraagstukken en uitdagingen.

Praktische tips om de ander zijn eigen beste adviseur te laten worden

Wil je direct aan de slag? Start met het volgende:

1. Bevraag het vanzelfsprekende

• Bij elk gesprek komt er wel een moment waarop jouw coachee iets zegt dat hij zélf als vanzelfsprekend beschouwt. Gooi dit open. Vraag: “Waarom is dat logisch?” of “Hoe zou dit niet waar kunnen zijn?” of “Welke aanname doe je als je dit zegt?”

2. Reageer zonder bevestiging

• Laat je gezicht in de plooi. Geen knikken, geen troostende blikken, geen “Ik begrijp het.” Geen eigen verhalen die illustreren dat je het herkent. Zo zorg je ervoor dat je coachee zich niet op jou richt, maar zichzelf als maatstaf neemt. Dat is de beweging die je wilt stimuleren. Een coachee van mij zei hierover treffend: “Eerst voelde dit wat alleen, maar vervolgens werd de leegte gevuld met mijn eigen kracht.”

3. Maak van jezelf geen maatstaf

• Als je coachee vraagt: “Begrijp je?” is je standaard antwoord: “Dat doet er niet toe.” Want het doet er namelijk niet toe! Jij vertrouwt volledig op je coachee en op zijn kracht zijn eigen beste adviseur te worden. Het enige dat ertoe doet, is dat je beschikbaar bent voor de ander, zodat hij met jouw hulp zijn eigen kompas kan ontwikkelen.

Niet-begrijpen als superkracht

De kunst van het coachen ligt in de moed om niet te weten en niet te begrijpen. Alleen zo zet je je coachee in een positie waarin hij zijn eigen beste adviseur wordt.

¹ Shitterige eerste versies (SEV’s) van gedachten zijn tijdelijke theorieën gebaseerd op een beperkte hoeveelheid echte gegevens en een grote hoeveelheid gefantaseerde gegevens die zijn samengevoegd tot een emotioneel bevredigende versie van de werkelijkheid, aldus psycholoog en leiderschapsonderzoeker Brené Brown.

Dit blog is de eerste uit een serie van vijf blogs voor Boom Coaching.

Het bericht Je coachee begrijpen is het laatste wat je moet willen verscheen eerst op Denkplaats.

Stap uit je automatische ik-begrijp-wat-je-zegt-piloot

Als je als socratisch professional niet verwonderd bent over datgene wat de ander zegt, kun je beter je koffers pakken en iets anders gaan doen met je tijd. Dan kom je nooit tot levensveranderende gesprekken.

Door vanuit verwondering te luisteren, klinkt niets meer vanzelfsprekend en ontstaat er ruimte om vragen te stellen die de ander laat nadenken over wat hij zojuist gezegd heeft. Je verwonderen is het tegenovergestelde van instemmend knikken.

Verwondering dwingt je om uit je automatische ik-begrijp-wat-je-zegt-piloot te stappen, behoedt je ervoor verhalen voor feiten aan te nemen en verhindert je blasé te luisteren naar je gesprekspartner alsof je hem en zijn conclusies al lichtjaren vooruit bent.

Hè?!’ en ‘Huh?!’ – een oefening

Aan het einde van de training Socratisch coachen vroeg ik Piet wat het meest belangrijke is dat hij geleerd heeft. Hij begint te glimmen, en zegt: “Weet je nog dat ik brutaler wilde worden in de gesprekken? Nou, dat is gelukt! ‘Hè?!’ en ‘Huh?!’ zijn de twee woorden die mijn leven veranderd hebben! Ik roep alleen nog maar ‘Hè?!’ en ‘Huh?!’ tegen mijn coachees en ik heb prachtige gesprekken.”

Piet doet heus wel meer dan alleen ‘Hè?!’ en ‘Huh?!’ uitstoten om tot prachtige gesprekken te komen. Het gaat ook niet om die twee woordjes, die hij bovendien niet letterlijk gebruikt in een gesprek; ‘Hè?!’ en ‘Huh?!’ dienen ter inspiratie om vanuit verwondering het gesprek aan te gaan.

Train je verwonderspier

Vraag je collega, zus, vader of groenteman op de hoek een ervaring uit hun leven te vertellen. Dat mag een dramatisch verhaal zijn waarin je gesprekspartner zijn meest diepe geheimen met je deelt, maar ook een simpel verhaaltje over hoe de ochtendroutine verlopen is. Dat maakt voor de oefening niet uit. Vertel je gesprekspartner dat jij je wilt oefenen in verwondering en dat je daarom alles wat vanzelfsprekend lijkt, zult bevragen. Meer hoeven zij niet te weten.

Jij gaat je gesprekspartner bevragen, met de woorden ‘Hè?!’ en ‘Huh?!’ als inspiratiebron.

Je vraagt naar

1) betekenis van de woorden (Hè?!), met vragen zoals bv. Wat zeg je precies? / Wat bedoel je met ‘samenwerken’? / Waarom gebruik je het woord ‘hufter’?.

En naar

2) de logica van wat iemand beweert (Huh?!), met vragen zoals bv. Klopt dat wel? / Waarom vind je dat liefde niet zonder jaloezie kan? / Welke logische conclusie volgt er uit wat je daarnet zegt?

Een gesprekje zou er dan als volgt uit kunnen zien:

Jantje: De buurvrouw doet weer eens onmogelijk.
Pietje (Huh?!): Hoezo ‘onmogelijk’?
Jantje: Ze loopt scheldend door de tuin.
Pietje (Hè?!): Wat bedoel je precies met schelden?
Jantje: Nou gewoon, ze vloekt en ze tiert! Daardoor kan ik niet rustig werken.
Pietje (Huh?!): Waarom kan jij niet rustig werken als de buurvrouw vloekt en tiert?
Jantje: Omdat ik me dan niet kan concentreren, natuurlijk!
Pietje (Huh?!): Waarom is dat ‘natuurlijk’?
Jantje: Niemand die een scheldende buurvrouw in de tuin heeft staan, kan zich concentreren! Dat lijkt me logisch.
Pietje (Huh?!): Helemaal niemand?
Jantje: Misschien die verlichte geesten die iedere dag mediteren, maar daar val ik in ieder geval niet onder.
Pietje (Hè?!): Hoe ziet een verlichte geest eruit?
Jantje: Geen idee, ik heb zo iemand in ieder geval nog nooit ontmoet.
Pietje (Huh?!): Hoe weet je dan dat jij dat niet bent?

Enzovoorts…

Ga vooral niet proberen een zinnig gesprek te voeren! De enige opdracht tijdens deze oefening is om iedere uitspraak van je gesprekspartner verwonderd tegemoet te treden. Train jezelf in consequent niet snappen waar de ander het over heeft. Het lijkt makkelijk, maar je zult zien dat de verleiding om er toch een zinnig gesprek van willen maken op de loer ligt. Niet doen! Je enige opdracht is om die verwonderspier[2] te trainen die je in je hebt! Trainen, trainen, trainen, verder niets.

[1] Alleen van Erik live gehoord in training, heeft hij het ergens opgeschreven?

[2] Elke Wiss, Socrates op sneakers, blz X

Het bericht “Hè?!”, “Huh?!” verscheen eerst op Denkplaats.

In ongeveer deze woorden werd ik afgelopen week ongeduldig toegesproken door een ambitieuze kennis van me, die het Socratisch werk wel lekker vindt klinken, maar toch ook nog de nodige vragen erover heeft. Hoe ziet het er nou concreet uit? Wat maakt het nou zo anders dan andere gesprekken? In deze nieuwsbrief laat ik je zien hoe het ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek klinkt. Boter bij de vis!

“Het wat voor gesprek?!”, denk je welllicht. Ik leg het uit! Je kunt gesprekken opdelen in twee soorten:

1. Het ik-ga-met-je-mee-in-het-verhaal-en-help-je-aan-een-oplossing-gesprek. (dat gesprek voer ik dus niet! )

2. Het ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek. (dat gesprek voer ik dus wel! )

Hieronder zie je twee gesprekken, tussen Elmer en Saskia. Elmer vraagt zich af hoe hij zijn teamgenoten duidelijk kan maken dat ze racistisch zijn. Laten we eens zien hoe Saskia daarmee omgaat.

Gespreksvariant 1: Het ik-ga-met-je-mee-in-het-verhaal-en-help-je-aan-een-oplossing-gesprek.

Elmer: Hoe kan ik mijn teamgenoten nu duidelijk maken dat ze racistisch zijn tegen onze nieuwe collega?

Saskia: Vertel me eens wat over je team, hoe ziet dat eruit?

Elmer: Het bestaat uit 8 mensen, waarvan ik de nieuwste ben. Tenminste, op die allernieuwste collega na dan. We doen allemaal hetzelfde werk, maar er zijn wel twee senior beleidsmedewerkers, die doen de wat ingewikkelder opgaven.

Saskia: En die nieuwe collega, is die ook senior?

Elmer: Nee, dat is een gewoon teamlid. Net als ik.

Saskia: En die seniors, heb je hen ook racistisch zien gedragen?

Elmer: Ja, zeker die ene. Daar durft ook nooit iemand wat tegen te zeggen, want die is heel autoritair.

Saskia: Ja, dat kan heel spannend zijn. Wat heb je tot nu toe al gedaan?

Elmer: Niks, ik durf het onderwerp eigenlijk niet aan te kaarten. Ik ben bang dat ze boos op me worden. En ik moet natuurlijk wel met ze samenwerken.

Saskia: Dat snap ik. Je wilt niet buiten de groep vallen.

Elmer: Precies!

Saskia: Zijn er misschien collega’s die je vertrouwt en waarmee je dit kunt bespreken?

Elmer: Misschien met Anna, ik heb met haar wel een goede band.

Saskia: Dat is misschien een eerste goede stap.

Elmer: Dat denk ik ook, ook omdat zij zelf helemaal niet racistisch is. Ze is zelf Turks. Dus ze zal begrijpen waar ik me zorgen om maak.

In bovenstaand gesprek gaat Saskia direct mee met het verhaal van Elmer. Het is blijkbaar waar wat Elmer zegt. Daar twijfelen we niet aan in onze rol als oplossingenbieder. De rol die we maar al te vaak aannemen als coach, leidinggevende of adviseur. Het zou alleen heel fijn zijn als die rottige racistische collega’s zich wat beter zouden gedragen. En daar hebben we wel wat ideeën over, hoe we dat stap voor stap zouden kunnen regelen! Dit is een gesprek waarin het denken van Elmer dus niet bevraagd wordt. Hoe zou het ook anders kunnen? Hoe zou een ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek eruit kunnen zien?

Gespreksvariant 2: Het ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek.

Elmer: Hoe kan ik mijn teamgenoten nu duidelijk maken dat ze racistisch zijn tegen onze nieuwe collega.

Saskia: Waaruit blijkt dat je teamgenoten racistisch zijn?

Elmer: Het was tijdens een teamoverleg. Die nieuwe collega is van Marokkaanse afkomst en toen zei iemand: “Ik ken niemand van Marokkaanse afkomst, dus ik vind het superleuk je te ontmoeten!” De rest beaamde dat. Ik denk dan, dat doe je toch niet? Het is 2024!

Saskia: Wat is daar racistisch aan?

Elmer: Snap je dat niet?

Saskia: Het doet er niet toe of ik dat snap of niet, het is jouw onderzoek.

Elmer: Dat zeg je gewoon niet! Het is racistisch om iemand bijzonder te maken, haar te laten voelen alsof ze niet bij de club hoort.

Saskia: Dus de uitspraak “Ik ken niemand van Marokkaanse afkomst, dus ik vind het superleuk je te ontmoeten!” zorgde ervoor dat je nieuwe collega zich niet bij de club voelde horen?

Elmer: Dat weet ik toch niet? Ze lachte vriendelijk terug, maar ja, dat zegt niks.

Saskia: Je gebruikte haar gevoel net wel als argument. Gebruik je wel vaker argumenten waarvan je niet zeker weet of ze kloppen? Of niet?

Elmer: Ik wil gewoon heel zorgvuldig zijn. Niet zoals mijn collega’s, die er onnadenkend wat uitgooien.

Saskia: En mijn vraag was: Gebruik je wel vaker argumenten waarvan je niet zeker weet of ze kloppen? Of niet?

Elmer: Nou, als je het zo duidelijk stelt. Ja.

Saskia: Is het gebruiken van argumenten waarvan je niet zeker weet of ze kloppen iets wat je eerder als zorgvuldig of onzorgvuldig zou beschouwen?

Elmer: Ja, onzorgvuldig natuurlijk!

Saskia: Oké. En je wilt zorgvuldig zijn, zei je eerder. Klopt dat?

Elmer: Ja.

Saskia: Welke onderzoeksvraag komt nu als logisch bovendrijven?

Elmer: Ben ik wel zorgvuldig genoeg geweest in mijn oordeel over de situatie?

In dit gesprek confronteert gaat Saskia niet gelijk mee in het verhaal van Elmer. Ze geeft letterlijk de woorden van Elmer terug en laat Elmer daarmee nadenken over wat hij beweert. Welke aannames heeft hij? Wat bedoelt hij precies met zorgvuldig? Dit gaat helemaal niet meer over het oplossen van de racistische situatie, maar over hoe Elmer tot de conclusie van racisme is gekomen. Een conclusie die Elmer nu niet meer kan beamen, omdat hij inziet onzorgvuldig te zijn geweest in zijn denken. Stel dat Elmer straks Anna tegen het lijf loopt in de kantine, dan zorgt dit besef voor een heel ander gesprek met zijn collega, dan het vorige gesprek.

Het ik-ga-met-je-mee-in-het-verhaal-en-help-je-aan-een-oplossing-gesprek behoort tot het vak van de expert, de vakman.

Als mijn douche weer eens verstopt zit, en er daardoor lekkage ontstaat in mijn woonkamer, wil ik niet dat de loodgieter een gesprek met me begint over de vraag wanneer lekkages bijdragen aan de romantiek van een oud huis. Of dat hij betwijfelt of de druppels die van het plafond naar beneden vallen, überhaupt wel onder de categorie ‘lekkage’ vallen of eerder in de categorie ‘kunst’ thuishoren. Dan wil ik dat hij meegaat in mijn verhaal dat dit ontsnapte water een probleem is. En dat hij me vervolgens uitlegt hoe hij de lekkage gaat verhelpen. Of hij legt het niet uit, ook goed. In ieder geval moet hij de lekkage stoppen. Niets meer, niets minder.

Wij mensen zijn zeer vertrouwd met dit ik-ga-met-je-mee-in-het-verhaal-en-help-je-aan-een-oplossing-gesprek.

Vrienden, collega’s, vakgenoten, ook menig coach en adviseur zetten dit gesprek regelmatig in. Het is een gesprek dat een duidelijke functie heeft op een duidelijk moment. Namelijk, het moment waarop we heel helder het probleem in kaart hebben dat we concreet moeten oplossen. Bijzonder geschikt voor het verhelpen van lekkages.

Het ik-ga-met-je-mee-in-het-verhaal-en-help-je-aan-een-oplossing-gesprek is minder geschikt voor het laten nadenken van je gesprekspartner over wat hij zojuist gezegd heeft. Minder geschikt voor het bevorderen van zelfkennis. Minder geschikt voor het leren reflecteren en verantwoordelijkheid nemen over je eigen leven. Dan is het ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek veel effectiever. En dat is het gesprek dat je voert als je Socratisch werkt.

Dus kies zelf! Welk gesprek wil jij voeren?

Het bericht Het ik-maak-het-je-goedbedoeld-moeilijk-en-help-je-helder-denken-gesprek verscheen eerst op Denkplaats.

Het was rond zevenen. Ik zat op de bank. Mijn man zat naast me. We hadden drie dagen eerder onze dochter helpen verhuizen. Van haar slaapkamer in onze vertrouwde woning in Rotterdam, naar haar kamer in Den Haag, waar ze met drie andere meiden in één huis ging wonen. De volgende stap in haar en ons leven. Zittend op de bank, keek ik rond in onze lege huiskamer. Er hangen foto’s van mijn dochter aan de muur, maar ze is er niet. De tv staat aan, niet op een zender die zij gekozen zou hebben. Het is onzinnig om nu chips naar haar kamer te brengen. Overdreven om haar het tiende appje in drie dagen te sturen. Ik voel zoveel liefde voor haar en kan er even geen kant mee op. Dit was het moment van Onthande Liefde.

Woorden die raken

Toen, op die bank daar in mijn huiskamer, ging ik op zoek naar woorden. Welk woord zou ik kunnen vinden, dat mij zou helpen de situatie te begrijpen die ik ervoer maar niet kon duiden? Waar ging het nou precies om? Was ik verdrietig? Nee, dat was het niet. Eenzaam? Ook niet. En toen, toen ik mijzelf dwong adem te halen en kloppende woorden te laten komen, vond ik ze: Onthande Liefde.

Dat was waar ik op dat moment aan ‘leed’. Ik kon toen die woorden in mijn hoofd klonken, nog dieper voelen dat mijn oude manier van liefde geven zijn tijd gehad had en dat ik naar nieuwe liefdesgebaren toe zou moeten groeien in de relatie met mijn dochter. Maar daar was ik nog niet op dat moment. Hoe onthand! Met zoveel liefde!

De juiste woorden vinden, is een cruciaal onderdeel van het Socratisch werken. Door de woorden te vinden die kloppen, die recht doen, die raken, wordt je beleving van de situatie dieper en het begrip van de situatie puurder. Dat is wat mij gebeurde op de bank, en wat jij zult zien bij je gesprekspartners die woorden vinden voor iets wat ze daarvoor nog nauwelijks onder woorden konden brengen. Als je ze daartoe uitnodigt.

Waarom ging ik op zoek naar precies de juiste woorden daar op de bank om zeven uur ‘s avonds?

Precies om deze uitspraak van filosoof Ludwig Wittgenstein: “De grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld.”. We kunnen geen betekenisvolle gedachten hebben over datgene waar we geen woorden voor hebben. Woorden vinden, precies de juiste, brengen bij mensen keer op keer ontroering en beweging teweeg. Omdat juiste woorden raken, verzoenen, ontladen. Omdat hun denk- en doewereld weer een klein beetje groter geworden is. Dat zie ik keer op keer bij mijn coachees. En ik ervoer het die avond opnieuw, op de bank, in al mijn vezels.

Helpende vragen

Je kunt je ander helpen zijn denken helderder te krijgen door hem te vragen: “En dat wat je me nu vertelde, hoe klinkt dat in één woord?” of “Kun je je verhaal vertellen in één zin?” of “Wat is de betekenis van wat je net vertelde in max. 2 woorden?” Soms komen mensen met warrige verhalen, vol details en chaos in hun hoofd. Als ze dan in één woord moeten zeggen waar hun verhaal over gaat, worden ze gedwongen om naar hun eigen verhaal te gaan kijken. De essentie te pakken. Zo kijken mensen door de details van hun ervaring heen naar de diepere betekenis die erin verscholen ligt.

Het bericht Onthande liefde verscheen eerst op Denkplaats.

Door dit gesprek met Rob besefte ik dat je als socratisch coach jezelf transformeert tot het beste laboratorium dat je kunt zijn, zodat je coachees onderzoekers worden die levensveranderende ontdekkingen kunnen doen die ze nooit voor mogelijk hadden gehouden.

Liefdevol laboratorium

Ik stel me voor dat ik me transformeer tot het beste, veiligste en meest uitnodigende onderzoekslaboratorium dat er bestaat. Hoe zou ik eruit zien? Als lab heb ik stevige muren en vloeren, die een incidentele explosie rustig opvangen. Er is een goed luchtafzuigsysteem, waardoor de lucht continu gezuiverd wordt en frisse lucht naar binnen wordt geblazen. De werkbank en voorraadkast staan vlak naast elkaar, zodat de laboranten geen onnodige meters hoeven te lopen terwijl ze zich concentreren op hun experimenten. Ik voorzie mijn onderzoekers in een schat aan instrumenten, van centrifuges tot viscositeitsmeters, die de meest verbijsterende experimenten mogelijk maken.

Er wordt vaak gewerkt met ontvlambaar, onbekend en onconventioneel materiaal in mijn lab. Daar zijn deze laboranten bijzonder in geïnteresseerd. Er wordt gelachen, gehuild, gestoeid met een hardnekkig idee en onverwachte uitkomsten. Er klinkt regelmatig gejuich. Of omdat een experiment een helder antwoord heeft opgeleverd, of omdat ze tot de conclusie zijn gekomen dat de hele theorie overboord moet. Beide is vooruitgang. Het lab is zo’n nieuwsgierig makende ruimte, dat onderzoek als vanzelf plaatsvindt.

Mijn coachlab

Ik zou willen voorstellen dat het stevig gebouwde laboratorium de houding van de socratische coach is, de uitnodigende aanwezigheid die speciaal ontworpen en gebouwd is voor groei en ontwikkeling op het scherpst van de snede. De petrischalen en andere apparatuur zijn de vraagtechnieken van de socratische coach, die iedere onderzoek aan kunnen. Hoe spannend ook. De laboranten zijn de coachees, die in dit lab de kans krijgen om hun tijdelijke theorieën te toetsen, aan te passen, te verwerpen of te omarmen. De cellen, virussen en al het andere biologisch onderzoeksmateriaal zijn de overtuigingen, ideeën en gevoelens van de coachees die aan rigoureus onderzoek worden onderworpen.

Niet slaafs je leven leiden

Het socratisch coachgesprek is een plaats van zelfonderzoek, waar coachees stoppen met slaafs hun leven leiden onder invloed van hun niet-onderzochte overtuigingen. Het is de plek waar ze zichzelf spannende vragen gaan stellen, zoals bv.: “Moet ik om mijn vader rouwen als hij overlijdt?”, “Hoe krijg ik mijn inspiratie terug?” en “Waarom doe ik nooit wat ik me voorneem?”.

Het creëren van een verleidelijke én scherpe onderzoeksplek, waar je coachee vrijwillig binnenkomt en vervolgens de moed heeft zichzelf in alle eerlijkheid te onderzoeken, is het belangrijkste dat je als Socratisch coach te doen staat.

Het bericht Wat ik van mijn eerste grote liefde geleerd heb verscheen eerst op Denkplaats.

Durf je eigen mens te zijn

Ik denk dat we ons vertrouwen in ons eigen denkvermogen verloren zijn. Omdat we niet meer goed weten hoe dat denkvermogen te gebruiken en om te zetten in praktische wijsheid. Omdat we niet meer durven te vertrouwen op ons eigen denkvermogen, maar wetenschappers de taak hebben gegeven om voor ons te denken. Alsof onderzoek doen naar het leven, en daar vervolgens steekhoudende uitspraken over doen, het alleenrecht is van slimme academici. Onzin. Ik hoor zo vaak op de radio: “Wetenschappelijk onderzoek heeft bewezen dat….” En dan komen er vervolgens conclusies die ieder normaal denkend mens weet: dat bewegen gezond is, dat slaaptekort leidt tot stemmingswisselingen, dat boodschappen doen als je honger hebt niet slim is, dat… En omdat wetenschappelijk onderzoek het heeft bewezen, is het nu pas echt waar. O ja?

Zoals we ons denkvermogen overdragen aan de wetenschap, zo dragen we ons lijdensvermogen over aan psychogen en psychiaters. De GGZ komt om in de vraag naar hulp. In een bericht van de NOS van december 2023 staat dat het aantal mensen met mentale klachten tussen 2009 en 2021 toe is genomen met 53 procent! Er staan meer dan 80.000 mensen op de wachtlijst. Je zou dus kunnen denken de GGZ zo snel mogelijk moet groeien om al deze mensen te helpen. Ik denk van niet. Ik denk dat de GGZ vooral heel snel veel kleiner moet worde, omdat we heel anders naar ons menselijk lijden moeten kijken.

Lijden hoort er gewoon bij. En kunnen we prima aan. Mensen met pijn en ellende in hun hoofd kunnen ook door die ellende heen gezond blijven denken en voelen. En op zichzelf blijven vertrouwen, zonder aan de rouwtherapeut te vragen hoe om te gaan met de dood van hun vader na een lang en goed leven. Het is menselijk om niet alleen vreugde, maar ook pijn te ervaren. En aangezien het menselijk is, zijn we erop gebouwd om ermee om te kunnen gaan. Ook al denken we tegenwoordig van niet. En ja, midden in allerlei lijden kun je je eigen wijsheid vinden om met de ellende om te gaan. Alleen zijn we dat ontwend.

Ziek, zieker, ziekst. Of niet?

In april 2014 voelde ik me niet goed; verdrietig, onzeker, bang. Ik heb aangeklopt bij de GGZ. Waar anders? Dat leek een logische beslissing, zeker met mijn familiegeschiedenis, die je misschien als typisch GGZ-materiaal zou kunnen omschrijven; zoals de zelfmoord van mijn vader toen ik 13 was en de alcoholverslaving die mijn moeder na die tijd ontwikkelde.

Zo’n familieachtergrond, in combinatie met een depressieve patiënt (dat was in ieder geval de diagnose), doet alle alarmbellen rinkelen. Beslissingen werden voor mij genomen, hulpverleners namen niet alleen de richting maar ook de aanpak over. Wisten de oplossing. Als je er zo slecht aan toe bent als ik toen was, ben je het recht op je eigen regie kwijt, blijkbaar.

Ik kan uren vertellen over mijn GGZ-ervaringen, maar ik maak een lang verhaal kort: ik sloot niet aan bij de GGZ of zij sloten niet aan bij mij, ik weet het niet. Ik weet wel dat er na jaren steeds intensievere therapie tegen mij gezegd werd: “We raden je een traject aan van anderhalf jaar, vier dagen per week. Dat is de enige kans die we nog zien om je te helpen.” Ik weet nog precies wat ik toen dacht: “Dat nooit! Want als ik daaraan toegeef, weet ik zeker dat ik de rest van mijn leven denk dat ik geestesziek ben. En dat zal ervoor zorgen dat ik nooit meer op mezelf en mijn kracht durf te vertrouwen.”

Ik wist, tot in mijn botten, dat dat de verkeerde afslag was. Dat is niet verder gehospitaliseerd moest worden, maar minder. Dat er niet nog ernstiger diagnoses geplakt moesten worden, maar minder ernstige. Dat ik niet meer therapie nodig had, maar minder. Dat de analyse van de therapeut niet meer centraal mocht staan, maar mijn analyse. Dat ik geen enkele vooraf vastgestelde hulplijn meer moest krijgen, maar alleen nog maar vragen naar mijn wijsheid.

Ik heb direct afscheid genomen van deze hulpverleners. Die beslissing heeft mijn leven gered.

De filosofische afslag

Ik ben met een filosofisch practicus gaan praten: een denkexpert, die weigerde voor mij te denken, maar mij aan het werk zette zonder dat hij scheen te weten wat het juiste antwoord was. Hij bleek iemand die mijn denken onder vuur legde, alsof ik daadwerkelijk mijn eigen denken als bijzonder serieuze leidraad moest nemen. Niet omdat alles aan mijn denken klopte. Helemaal niet! Maar omdat ik het daar nu eenmaal mee moest doen. Met mijn denken. Omdat hij erin geloofde dat ik mijn eigen wijsheid alleen kon vinden door zelf na te denken, te voelen, te handelen. Ik mocht mijn eigen overtuigingen serieus nemen, doorvoelen, bekritiseren, verdedigen, weggooien en vooral weer gaan leven. Hij gaf mij mijn mens-zijn, in plaats van patiënt-zijn terug. Ik wist al snel: “Dit vak, dat wat hij daar zit te doen in die stoel, dat ga ik me eigen maken. En zoveel mogelijk verspreiden. Want dit helpt.”

Ik heb me het vak van de Socratisch coach eigen gemaakt. Opleidingen gevolgd van meesters in het Socratische gespreksvak, in binnen- en buitenland. En daar mijn eigen draai aan gegeven, mijn eigen aanpak in mijn gesprekken met coachees. Uit die persoonlijke zoektocht én uit woede over de maatschappelijke ontwikkeling dat we allemaal steeds meer denken dat we ‘ziek’ zijn en hulp nodig hebben van iemand die het beter weet, is mijn werk begonnen. Heb ik steeds beter levensveranderende gesprekken leren voeren als Socratisch coach en ik ben daar steeds meer trainingen over gaan geven. De Socratisch coach is een begrip dat zich steeds meer uitspreidt over Nederland. Een geheim genootschap, dat steeds minder geheim wordt, aldus één van mijn cursisten.

Tegengif

Als ik het heb over dat mensen niet op experts moet gaan leunen, heb ik het niet over het simplistische idee dat je dus nooit meer met iemand zou moeten praten over je levensvragen, pijnen, angsten en vreugdes. Het gaat erom dat je je laat bevragen uit volledige gelijkwaardigheid, in plaats van als het slachtoffer dat gered moet worden door de expert. Als je volgens de Socratische methode wilt coachen, vraagt dit dus een absolute nederigheid over je eigen kennis van de wereld. En het vraagt van de coach een radicaal positief mensbeeld, waarin je redden durft te verwisselen voor onderzoek naar de wijsheid van de ander. Ook al ziet het er nog zo rot uit, dat wat de coachee laat zien en roept. Je hebt geen idee over wat het goede leven is voor de ander. Je bent alleen een waanzinnig goede wijsheid-geboren-laten-worder. Dat is alles.

Socratisch coaches gaan niet mee in het idee dat je een expert nodig hebt om wijsheid te verkrijgen. Ze zijn het tegengif van het idee dat we meer hulpverleners voor zieke mensen nodig hebben. Of meer wetenschappers om common sense conclusies te mogen trekken. Socratisch coaches pulken, trekken, sjorren, slepen en sleuren desnoods de verborgen wijsheid van de coachee tevoorschijn. In de heilige overtuiging dat dat is waar de coachee behoefte aan heeft. En de wereld trouwens ook. We hebben behoefte aan zelfstandig denkende en voelende mensen, die leren hun eigen denkvermogen om te zetten in praktische wijsheid, om hun eigen denken en doen vervolgens te beoordelen en verder te ontwikkelen.

Het bericht De beslissing die mijn leven gered heeft verscheen eerst op Denkplaats.